O pochodzeniu zapinki rozetowej z Wilanowa

W 2010 r., w trakcie badań średniowiecznego cmentarzyska znajdującego się w pobliżu budynku Oranżerii na terenie Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie, przy czaszce jednym z pochówków znaleziono zapinkę rozetową. Zabytek ten ma formę ażurowej rozety o średnicy około 60 mm, wyciętej z brązowej blachy. W jej centralnej części znajduje się okrągły otwór o średnicy 24 mm, a wokół niego falbanka, którą tworzy osiem płatków, także z otworami w środku. Otwory są nieregularne, zbliżone do półokręgu o średnicy około 11 mm. Powierzchnię ozdobiono niewielkimi zagłębieniami o średnicy 2 mm, wykonanymi prawdopodobnie za pomocą puncy. Zabytek zaopatrzony był w żelazny kolec przymocowany do wewnętrznego pierścienia rozety, o czym świadczą ślady żelazistej korozji.

Zabytki tego typu występują powszechnie na ziemiach zamieszkałych przez Bałtów i znane są dzięki odkryciom w miejscowościach na obszarze dzisiejszego Obwodu Kaliningradzkiego – Железнодорожный (niem. Gerdauen), Красноречье (niem. Kunzen), Знаменск (niem. Wehlau), Litwy – Aščiagalis, Diktarai, Kernavė, Kurklintiškiai, Liepiniškės, Masteikiai, Piktagalis, Radikiai, Šilelis i Łotwy – Puzė, Ryga, Stamerienės. Na obszarze Polski analogiczny zabytek odnaleziono w Równinie Dolnej, pow. kętrzyński, a zbliżony, posiadający jednak siedem płatków, znany jest z Bezławek, pow. kętrzyński. Według typologii Eugenijusa Svetikasa sprzączki rozetowe o ośmiu płatkach datowane są na około połowę XIV w.

To nie jedyny zabytek pochodzący z obszaru państwa zakonu krzyżackiego, jaki odnaleziono podczas badań w Wilanowie. Można tu jeszcze wymienić zapinkę z wyobrażeniem stylizowanej sowy oraz dwie monety – kwartnik Zakonu Krzyżackiego Winrycha von Kniprode z początku drugiej połowy XIV w. i szeląg księcia Albrechta Hohenzollerna z 1530 r.

W jaki sposób zabytki z obszaru państwa krzyżackiego dotarły do Wilanowa? Najprostsza odpowiedź to w wyniku wymiany handlowej. Możliwe jest jednak odtworzenie także powiązań personalnych. Mianowicie najwcześniejsze źródło tekstowe dotyczy komesa Gotarda, któremu w 1241 lub 1245 r. książę Konrad I Mazowiecki nadał wieś Służew położoną 2 km od dzisiejszego Wilanowa. Od chwili nadania aż do XVII w. włości służewskie pozostawały własnością potomków Gotarda, rodu Wierzbowów-Radwanów herbu Radwan. Ze wspomnianego dokumentu wynika, że Gotard wsławił się w walkach z Jaćwingami, Prusami i Litwinami. Mógł to zrobić, był bowiem kasztelanem w Wiźnie, przy północno-wschodniej granicy Mazowsza, którą to funkcję piastował najpewniej do 1253 lub 1254 r. Prawdopodobnie około 1239 r., pełniąc funkcję kasztelana wiskiego, Gotard kupił od księcia Bolesława I połowę dóbr Jakać położonych 17 km na południe od Łomży. Potomkowie Gotarda byli zapewne spokrewnieni z rodziną Jakackich, gdyż, jak zauważa Elżbieta Kowalczyk-Heyman, oprócz tego samego herbu obie rodziny – Służewskich i Jakackich – w 1526 r. otrzymały przywileje od księżniczki Anny. Oznacza to, że personalne kontakty pomiędzy Służewem a Jakacią były najpewniej utrzymywane co najmniej do początku XVI w.

W kontekście samego Wilanowa z obszarem Prus można połączyć założyciela rodu Milanowskich – Stanisława – i jego rodzinę. Około 1350–1355 r. książę Kazimierz I nadał Stanisławowi włości milanowskie, o czym informuje potwierdzenie wystawione przez księcia Janusza I Starszego 7 stycznia 1377 r. W latach 1350–1381 Stanisław pełnił funkcję podkomorzego warszawskiego. Jego rodzina także piastowała wysokie stanowiska na dworze książąt mazowieckich: Jan z Milanowa o przydomku Valdebene był chorążym czerskim (lata 1401–1406), Maciej zwany Gnatem był sędzią warszawskim (1417 r.) i czerskim (lata 1418–1428)32, Jan Milanowski był podkomorzym czerskim (lata 1450 – około 1453), Andrzej Milanowski z Raszyńca był kasztelanem liwskim (lata 1457–1468), kasztelanem zakroczymskim (lata 1468–1469) i kasztelanem warszawskim (1470–1481). Z tego względu często towarzyszyli oni kolejnym książętom w objazdach po księstwie, co potwierdzają poświadczone przez nich dokumenty. Dzięki objazdom obejmującym obszary pogranicza pruskiego i ruskiego mogli oni mieć kontakt z towarami charakterystycznymi dla tamtych ziem.

Warto odnotować także uwagę Jadwigi Chwalibińskiej, że ojcem wspomnianego Stanisława z Milanowa był Maciej Piórko, cześnik czerski. Według autorki przydomek Piórko/Pirko jest pochodzenia pruskiego. Jako źródłosłów podaje ona imiona pruskie: Naperke, Napyrke, Napora, Napirgaw. Badaczka podaje też, że w sąsiadującym z Wilanowem od południa Powsinku (zwanym też Powsinkiem Pruskim) mieszkała rodzina Powsińskich herbu Prus, poświadczona dla XV w., którą obejmowało tzw. iura Prussorum. Odbiorcami tego przywileju wystawionego w 1345 r. byli „potomkowie rycerzy o cudzoziemskich imionach”, którzy „aczkolwiek możliwe, że już od dawna w Polsce osiadli, pochodzili z Prus i tradycję swego pruskiego pochodzenia w rodzinie swej pielęgnowali”. Nie można zatem wykluczyć, że w rodzinach tych żywe były starsze tradycje i że nadal utrzymywały one kontakty z obszarami Prus.

Powyższe rozważania na temat potencjalnych, niehandlowych powiązań pomiędzy obszarem Prus a ziemiami klucza milanowskiego pozostają obecnie jedynie hipotezą, którą w przyszłości być może uprawdopodobnią kolejne znaleziska z badań wykopaliskowych cmentarzyska w dzisiejszym Wilanowie.

 
Więcej na ten temat w:
Solecki R. 2020. Importy z obszaru południowo-wschodniego wybrzeża Bałtyku  odnalezione na cmentarzysku w Warszawie-Wilanowie, [w:] A. Dobrosielska, A. Pluskowski, S. Szczepański (red.), Homini, qui in honore fuit. Księga pamiątkowa poświęcona śp. Profesorowi Grzegorzowi Białuńskiemu. Olsztyn, 367–376.

• Chwalibińska J. 1948. Ród Prusów w wiekach średnich (= Roczniki Towarzystwa Naukowego w Toruniu LII/2). Toruń.
• Grabowski J. 2012. Dynastia Piastów mazowieckich. Studia nad dziejami politycznymi Mazowsza, intytulacją i genealogią książąt. Kraków.
• Kowalczyk-Heyman E. 2013. Karczma w Ruścu. Przyczynek do poznania dziejów późnośredniowiecznych karczem mazowieckich. Rocznik Mazowiecki XXV, s. 263–277.
• Nowakiewicz T. 2013. Grodzisko w Bezławkach jako element średniowiecznej sieci osadniczej w Prusach krzyżackich, [w:] A. Koperkiewicz (red.), Bezławki – ocalić od zniszczenia. Gdańsk, 235–249.
• Nowakiewicz T., Rzeszotarska-Nowakiewicz A. 2001. Zapinka rozetowa z Bezławek. Litewski czy sambijski import w pruskiej Barcji?, [w:] W. Nowakowski, A. Szela (red.), Officina Archaeologica Optima. Studia ofiarowane Jerzemu Okuliczowi-Kozarynowi w siedemdziesiątą rocznicę urodzin. Warszawa 2001, 141–148.
• Odoj R. 1956. Sprawozdanie z prac wykopaliskowych w miejscowości Równina Dolna, pow. Kętrzyn. Wiadomości Archeologiczne XXIII/2, 177–196.
• Pacuski K. 2003. Prusowie ze Słupic w XIV–XV w. Notatki Płockie 48/3(196), 3–7.
• Piber-Zbieranowska M. 2001. Służew średniowieczny, dzieje parafii i wsi Służew w ziemi warszawskiej. Warszawa.
• Supruniuk A. 2002. Uzupełnienia i uwagi do Nowego kodeksu dyplomatycznego Mazowsza, cz. III: Dokumenty z lat 1356–1381. Studia Źródłoznawcze XL, 107–165.
• Svetikas E. 2009. Lietuvos Didžiosios Kunigaikštystės christianizacija XIV a. pab. – XV a. Archeologiniai Radiniai su krikšč ioniškais simboliais, t. I. Wilno.
• Wilska M. 2012. Mazowieckie środowisko dworskie Janusza Starszego. Studium społeczne. Warszawa.

• Nowy kodeks dyplomatyczny Mazowsza, cz. III: Dokumenty z lat 1356–1381, oprac. I. Sułkowska-Kuraś, S. Kuraś, Warszawa 2000, 191–193.